Έλευσις

Έλευσις

Eleusis

(The arrival)

ξένος – έλευσις – ικεσία – σύγκρουση – ενσωμάτωση 

Τις θύρες της Ευρώπης έχουν κατακλύσει κύματα ανθρώπων που ζητούν άσυλο ή μια δεύτερη ευκαιρία ζωής – αυτό που σε επίπεδο κλασικής ελληνικής σκέψης ονομάζουμε ικεσία. Έχουμε συνηθίσει να αντικρίζουμε ‘ικέτες’ σε πολλές από τις δημοφιλείς αρχαίες τραγωδίες, έτσι ώστε ο τρίτος όρος της θεματικής που προτείνουμε να μοιάζει με υποδιαίρεση του συνολικού φαινομένου της τραγωδίας, και της δραματικής πράξης εν γένει, και κατά συνέπεια η πρότασή μας να φαίνεται να εστιάζει σε αυτήν την  υποκατηγορία. Η αντίληψή μας όμως είναι τελείως διαφορετική και αντί του μέρους προσεγγίζει στην ουσία όλην την τραγωδία και μάλιστα στην οντολογική στιγμή της γένεσής της. Αυτό προτείνουμε να είναι ο κοινός θεματικός άξονας που θα διατρέχει τα δρώμενα του Φεστιβάλ Αθηνών και τα εκπαιδευτικά προγράμματα του Λυκείου Επιδαύρου. Τη συλλογιστική μας εξηγούμε αμέσως παρακάτω.

            Με τον γενικό τίτλος «Έλευσις / Eleusis» αποτυπώνουμε την οντολογική στιγμή της γένεσης της τραγωδίας, η οποία συμβαίνει όταν ο ‘ξένος’ έρχεται στην κοινότητά μας. Την στιγμή αυτή μπορούν να συμβούν δύο πράγματα: ο ξένος να γίνει αποδεκτός και να περάσει από μια διαδικασία ‘καθαρμού’ και ‘ενσωμάτωσης’, όπως συμβαίνει σε πάμπολλους μύθους της αρχαιότητας (ο Φοίνικας στον Πηλέα, ο Άδραστος στον Κροίσο, ο Ορέστης στους Αθηναίους). Στις περισσότερες όμως αφηγήσεις ο ξένος αντιμετωπίζεται εχθρικά ως επικίνδυνος και άγνωστος ‘άλλος’, και τότε από την σύγκρουση της κοινότητας και του ξένου γεννιέται η τραγωδία. Η πορεία αυτή δεν είναι αυτονόητη. Όλοι θυμόμαστε την αριστοτελική ρήση ότι η τραγωδία παράγεται από των εξαρχόντων τον διθύραμβο – το συλλογικό αυτό τραγούδι που ταυτόχρονα χορεύεται προς τιμήν του Διονύσου που το οδηγεί ένας πρωτοτραγουδιστής / πρωτοχορευτής. Όλοι θυμόμαστε επίσης ότι κάποια στιγμή ο έξαρχος (πιθανώς ο Θέσπης) διακόπτει την συλλογικότητα και στρέφεται («αποκρίνεται» / «υποκρίνεται») προς τους υπόλοιπους τραγουδιστές / χορευτές δημιουργώντας τον πρώτο διάλογο, ενσπείροντας έτσι τις απαρχές δράματος. Γιατί όμως διαλέγεται; Και ποιο είναι το θέμα του διαλόγου;

            Στις μέχρι τώρα θεωρίες της γένεσης της τραγωδίας αυτό μένει ασαφές. Υποθέτουμε ότι το τραγούδι αναφερόταν σε κάποια στιγμή της ιστορίας της ζωής και των παθών του θεού – αρχικά βέβαια μόνον του Διονύσου, όπως καταδεικνύει η μοναδική σωζόμενη τραγωδία με διονυσιακό θέμα, οι Βάκχες του Ευριπίδη (πιθανώς το 405 π.Χ.). Όμως τι είδους στιγμή είναι αυτή; Και γιατί γεννάει την τραγωδία, αυτό το συγκεκριμένο θεατρικό είδος; Η πιο σύγχρονη επιστημονική θεωρία προτείνει να στραφούμε στον θεό του θεάτρου, τον Διόνυσο, και τις αφηγήσεις που τον συνοδεύουν, μία εκ των οποίων αποτυπώνεται στις Βάκχες. Σε όλες τις αφηγήσεις ο Διόνυσος είναι ένας ‘ξένος’, ένας ‘έπηλυς’ θεός (ετυμολογείται από το ‘ἐπ-ελεύσομαι > ἔλευσις’), ο οποίος έρχεται να διαταράξει την ηρεμία και την τάξη της κοινότητας για να επιβάλει την λατρεία του. Ο διάλογός του, λοιπόν, δεν είναι μια ‘ήρεμη ανταλλαγή απόψεων’, αλλά ένας συγκρουσιακός χώρος επιβολής και αντίστασης ανάμεσα στον πρώτο  ηθοποιό και τον χορό. Σταδιακά η σύγκρουση επεκτάθηκε και σε άλλες αφηγήσεις, πλην του Διονύσου, και ο συγκρουσιακός χώρος και χρόνος γίνεται πιο περίτεχνος, ώστε να  συμπεριλάβει και άλλους ‘ξένους’ – ατιμασμένους ήρωες, ικέτες, κατατρεγμένους, πολιτικά διαφωνούντες, γυναίκες που κινδυνεύουν, ηττημένους πολέμων, αιχμάλωτες που σέρνονται στην σκλαβιά. Οι κατηγορίες που προαναφέρθηκαν σχεδόν συμπεριλαμβάνουν το σύνολο της τραγικής παραγωγής: Αίας, Ικέτιδες (του Αισχύλου και του Ευριπίδη), Τρωάδες, Εκάβη, Μήδεια, Προμηθέας Δεσμώτης, Αντιγόνη, Ορέστεια, Επτά επί Θήβας, Ηλέκτρα, Πέρσες κ.α. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι και η κωμωδία, παρά την διαφορετική της καταγωγή, έχει επίσης έντονο συγρουσιακό χαρακτήρα, αγώνες λόγων, απειλή σύρραξης (λ.χ. Λυσιστράτη, Όρνιθες, Σφήκες, Νεφέλες, Αχαρνής) – καταστάσεις οι οποίες στο τέλος εξομαλύνονται. 

ΔΗΛΩΣΤΕ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ